Üste hakaret suçu, askerî hiyerarşi içindeki bir astın amirinin veya üstünün onur, şeref ve saygınlığını hedef alan söz ya da davranışlarda bulunmasıdır. Uygulamada amire hakaret suçu olarak da aranan bu fiil, 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu’nun 85. maddesinde sırf askerî suç olarak düzenlenmiştir. Söylenen sözün içeriği kadar tarafların askerî statüsü, olayın geçtiği yer, hizmetle bağlantı ve kullanılan iletişim aracı da değerlendirilir.
Üste Hakaret Suçu Nedir?
Askerî Ceza Kanunu’nun 85. maddesi, amir veya üst konumundaki kişinin kişisel saygınlığı ile askerî disiplinin birlikte korunmasını amaçlar. Suç, mağdura belirli bir fiil veya olgu isnat edilmesiyle işlenebileceği gibi sövme niteliğindeki söz ve davranışlarla da oluşabilir. Buna karşılık her kaba söz, sert cevap veya eleştiri otomatik olarak hakaret değildir. İfadenin anlamı, olayın bütünü ve kullanıldığı ortam birlikte incelenmelidir.
1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu‘nun 13. maddesine göre amir, makam ve görevi nedeniyle emir verme yetkisine sahip kişidir. Üst ise rütbe veya kıdem bakımından daha yukarıda bulunan asker kişiyi ifade eder. Bu nedenle aynı kişi doğrudan emir verme yetkisi bulunmasa bile rütbe ya da kıdem bakımından üst olabilir.
Kanunun ek 12. maddesi bazı özel durumları ayrıca sınırlar. Askerî hizmet ve görev dışındaki olaylarda asker kişiler arasındaki belirli aile ve yakınlık ilişkileri bakımından amir-maiyet veya üst-ast ilişkisi dikkate alınmaz. Yükümlü erbaş ve erler arasındaki ilişkinin dikkate alınması için ise fiilin askerî hizmet ve görevden dolayı işlenmesi gerekir.
Üste Hakaret Suçunun Cezası Nedir?
Ceza, fiilin işleniş biçimine göre değişir. Askerî Ceza Kanunu’nun 85. maddesindeki ceza aralıkları şöyledir:
| Fiilin işleniş biçimi | Öngörülen ceza |
|---|---|
| Amire veya üste hakaretin temel hâli | 3 aydan 1 yıla kadar hapis |
| Hizmet sırasında veya hizmete ilişkin bir işlem nedeniyle hakaret | 6 aydan 3 yıla kadar hapis |
| Belirli bir fiil veya olgu isnat edilmesi | 6 aydan 5 yıla kadar hapis |
| Herkese açık biçimde sergilenen yazı, resim veya başka yayın aracıyla ya da resmî makama verilip işleme alınan evrakla hakaret | 1 yıldan 5 yıla kadar hapis |
Hizmet sırasında veya hizmet nedeniyle hakaret
Hakaretin nöbet, eğitim, içtima veya başka bir askerî hizmet sırasında gerçekleşmesi ceza aralığını ağırlaştırır. Aynı sonuç, sözün hizmete ilişkin bir işlemden dolayı söylenmesi hâlinde de doğabilir. Örneğin görev dağılımı, nöbet çizelgesi veya verilen bir emir nedeniyle sonradan sarf edilen söz, olay kışla dışında geçse bile hizmet bağlantısı taşıyabilir.
Belirli bir fiil isnadıyla hakaret
Kanundaki “bir madde-i mahsusa tayini” ifadesi, kişiye somut ve belirli bir fiil yüklenmesini anlatır. Amir veya üstün hırsızlık yaptığı, evrakta sahtecilik gerçekleştirdiği ya da başka belirli bir eylemde bulunduğu yönündeki onur kırıcı isnatlar bu kapsamda değerlendirilebilir. İsnadın tam içeriği ve hangi bağlamda dile getirildiği dosyada açıkça belirlenmelidir.
Yazı, resim, yayın veya resmî evrakla hakaret
Hakaretin herkese açık biçimde sergilenen yazı, resim veya başka bir yayın aracıyla yapılması hâlinde bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası gündeme gelir. Resmî makama verilen ve hakkında işlem yürütülen evraktaki hakaret de aynı fıkra içinde düzenlenmiştir.
Amire Hakaret Suçunun Unsurları Nelerdir?
Mahkûmiyet için önce fail ile mağdur arasındaki askerî ilişkinin olay tarihinde mevcut olup olmadığı belirlenir. Failin ast veya maiyet, mağdurun ise amir ya da üst konumunda bulunması gerekir. 7329 sayılı Kanun’la eklenen düzenlemeye göre 85. maddede yer alan suç, asker kişiler tarafından işlendiğinde sırf askerî suçtur.
İkinci olarak sözün veya davranışın hakaret niteliği taşıması aranır. Nezaketsizlik, mevzuata uygun bir şikâyet, somut gerekçelere dayanan eleştiri ve hak arama amacıyla kullanılan ölçülü ifadeler ile kişinin saygınlığını hedef alan sözler aynı değildir. Dosyalarda asıl tartışma çoğu zaman burada çıkar. Tek bir kelimeyi cümlenin geri kalanından ayırmak yerine konuşmanın öncesi ve sonrası değerlendirilmelidir.
Suç kasten işlenebilir. Failin kullandığı sözün anlamını bilmesi ve sözü amir veya üste yönelttiğinin farkında olması gerekir. Mesajın başkası tarafından gönderildiği, hesabın failce kullanılmadığı veya sözün mağdura yönelmediği savunmaları varsa teknik ve maddi delillerle incelenmelidir.
Üste Hakaret ile Saygısızlık Arasındaki Fark
Üste hakaret suçu ile Askerî Ceza Kanunu’nun 82. maddesindeki amir veya üste saygısızlık aynı fiil değildir. Saygısızlık; hizmette veya hizmete ilişkin hâllerde, kanunun aradığı özel koşullar altında amire ya da üste gösterilmesi zorunlu saygının gösterilmemesidir. Hakarette ise kişinin onur, şeref ve saygınlığına saldıran bir söz, isnat veya davranış bulunur.
Sert bir ses tonu, selam vermeme, uyarıyı uygun biçimde dinlememe ve doğrudan sövme aynı başlık altında değerlendirilemez. Fiilin yanlış nitelendirilmesi uygulanacak maddeyi ve ceza aralığını değiştirebilir. Aynı olay ayrıca 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu yönünden disiplin incelemesine konu olabilir. Ceza soruşturması ile disiplin süreci farklı amaç ve usullere sahiptir.
Üste Hakaret Suçunda Soruşturma Nasıl Yürütülür?
Askerî suçların takibi kural olarak şikâyete bağlı değildir. Bununla birlikte asker kişinin işlediği askerî suç hakkında ceza soruşturması başlatılması, 7329 sayılı Kanun ile getirilen Askerî Ceza Kanunu’nun ek 15. maddesi uyarınca soruşturma iznine tabidir. İzin vermeye yetkili makam, ihbar veya şikâyeti işleme koyduğunda ön inceleme yaptırabilir.
Yetkili merci soruşturma izni hakkındaki kararını, fiilin öğrenilmesinden itibaren ön inceleme dâhil en geç 30 gün içinde verir. Zorunlu hâllerde bu süre bir defaya mahsus olmak üzere en fazla 15 gün uzatılabilir. İzin verilmesi veya verilmemesi kararına karşı bildirimden itibaren 10 gün içinde itiraz yolu açıktır. General ve amiraller dışındaki asker kişiler yönünden itiraz, yetkili merciin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine yapılır. Soruşturma iznine itiraz için makalemizi okuyabilirsiniz.
Soruşturma izni sonrasında dosya, askerî suçlar bakımından yetkili Cumhuriyet başsavcılığınca yürütülür. Subay ve astsubayların şüpheli sıfatıyla ifadelerini Cumhuriyet savcısı bizzat alır. Sürecin özel niteliği nedeniyle ifade öncesinde dosyadaki sözlerin, tutanakların ve dijital kayıtların birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bu aşamada askerî ceza hukuku alanında çalışan bir avukat tarafından dosyanın bütünüyle incelenmesi, savunmanın yalnızca tek bir cümleye indirgenmesini önleyebilir.
Üste Hakaret Suçunda Deliller ve Savunma
Tanık anlatımları, olay tutanakları, kamera kayıtları, mesajlaşmalar, e-postalar, sosyal medya paylaşımları ve resmî yazışmalar başlıca delillerdir. Dijital içerikte hesabın kime ait olduğu, mesajın değişikliğe uğrayıp uğramadığı ve ekran görüntüsünün konuşmanın tamamını yansıtıp yansıtmadığı araştırılmalıdır. Hukuka aykırı biçimde elde edilen kayıtların kullanılması da ayrı bir değerlendirme gerektirir.
Savunmada yalnızca “hakaret kastım yoktu” denilmesi çoğu dosya için yeterli değildir. Sözün tam olarak ne olduğu, kime yöneldiği, mağdurun olay tarihindeki statüsü, hizmet bağlantısı, konuşmanın bütünü ve delilin güvenilirliği ayrı ayrı ele alınmalıdır. Ölçülü bir eleştiri veya mevzuata uygun başvuru, sırf amir hakkında olumsuz bir değerlendirme içerdiği için hakarete dönüşmez. Ne var ki hak arama amacı, kişiyi aşağılayan gereksiz ifadeleri kendiliğinden hukuka uygun hâle getirmez.
Üste Hakaret Suçunda Görevli ve Yetkili Mahkeme
Askerî mahkemelerin kaldırılmasından sonra bu suçlara adli yargı mahkemeleri bakar. Askerî Ceza Kanunu’nun ek 19. maddesine göre askerî suçlara ilişkin dava ve işler, suçun işlendiği yerin bağlı olduğu ilin adıyla anılan ve askerî suçlar için belirlenen asliye veya ağır ceza mahkemelerinde görülür. Madde 85’teki ceza sınırları dikkate alındığında görevli mahkeme kural olarak belirlenen asliye ceza mahkemesidir. Bağlantılı başka bir suç bulunması hâlinde görev ve yetki ayrıca incelenir.
Ülke dışında işlenen askerî suçlarda Ankara’da belirlenen mahkemeler yetkilidir. Dava açılmadan önceki soruşturma ise ek 19. maddede gösterilen Cumhuriyet başsavcılığı tarafından yürütülür.
Üste Hakaret Suçu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Üste hakaret suçunun cezası kaç yıldır?
Temel ceza üç aydan bir yıla kadar hapistir. Hizmet sırasında veya hizmete ilişkin işlem nedeniyle işlenirse altı aydan üç yıla, belirli bir fiil isnadında altı aydan beş yıla, kanunun üçüncü fıkrasındaki yayın ve resmî evrak hâllerinde ise bir yıldan beş yıla kadar hapis öngörülür.
Üste hakaret suçu şikâyete bağlı mıdır?
Hayır. Askerî suçların takibi kural olarak şikâyete bağlı değildir. Fakat asker kişilerce işlenen askerî suçların soruşturulması ek 15. madde uyarınca izne tabidir. Şikâyet şartı ile soruşturma izni birbirinden farklı kurumlardır.
WhatsApp mesajıyla amire hakaret suç oluşturur mu?
Mesajın içeriği hakaret niteliğindeyse suç oluşabilir. Bununla birlikte mesajın tek kişiye mi yoksa gruba mı gönderildiği, hesabın aidiyeti ve içeriğin tamamı önem taşır. Elektronik mesaj olması, fiili otomatik olarak 85. maddenin üçüncü fıkrasına sokmaz.
Görev yeri dışında söylenen sözler de suç sayılır mı?
Suçun temel hâli bakımından olayın mutlaka kışlada veya mesai içinde gerçekleşmesi şart değildir. Ancak hizmet sırasında ya da hizmete ilişkin bir işlem nedeniyle işlenmesi, uygulanacak ceza aralığını ağırlaştırır. Özel yakınlık ilişkileri ve yükümlü erbaş-erler yönünden ek 12. maddedeki sınırlamalar ayrıca gözetilir.
Amiri eleştirmek üste hakaret suçu mudur?
Her eleştiri hakaret değildir. Göreve, emre veya idari işleme yönelik somut ve ölçülü eleştiri ile kişinin onurunu hedef alan sövme ya da aşağılayıcı isnat birbirinden ayrılır. Sonuç, kullanılan kelimeler ve olayın bağlamı üzerinden belirlenir.
Sıradaki Makale : Yoklama Kaçağı Suçu
Mevzuat dayanakları: 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu m.13, m.48, m.85 ve ek m.11, ek m.12, ek m.14, ek m.15, ek m.17, ek m.19; 4551 sayılı Kanun m.21; 7329 sayılı Kanun.
